Hüseynik’ten Çıktım Şeher Yoluna

Hüseynik’ten çıktım şeher yoluna
Can ağrısı tesir etti koluma
Yaradanım merhamet et kuluna
Yazık oldu yazık şu genç ömrüme
Bilmem şu feleğin bana cevri ne…

Türküye sebep olan Telgrafçı Akif Bey’in, Harput’a çıkarken can verdiği “Şeher Yolu” hâlâ duruyor Hüseynik’te. Zengin kültürel ve tarihi birikimi yok olmaya yüz tutmuş Harput eteklerinde Hüseynik; yolları, çeşmeleri ve yüzyılın yorgunluğuna rağmen ayakta kalabilen tarihi evleri ile zamana direniyor.

Hüseynik aslen bir Ermeni köyüdür. Harput’a yakın olduğu için 19. yüzyıl başlarında Diyarbakır’dan gelen kervanların son konaklama yeridir. Adının anlamını “misafir kabul eden, misafiri çok olan yer” olarak açıklayan Mustafa Balaban anlatıyor resmi adına Ulukent denen Hüseynik’i: “Eskiden kervanlar Hüseynik’te şehir yolu denilen patika yoldan Harput’a çıkarlarmış. 19. yüzyılda burada yüz hane civarında insan yaşadığını biliyoruz, 20. yüzyıl başlarına gelindiğinde ise kendine has bir ekonomik döngü oluşuyor. Hüseynik’in kendi çarşıları, bağ ve bahçe kültürünün oluşturduğu bir geçimi var ve Harput’un entelektüellerinin bir kısmı da burada oturuyor. 19. yüzyılda Batılılar; Amerikalılar, Almanlar ve Fransızlar kolejler açınca, Hüseynik’teki aydın ve çocuklar da o okullardan eğitim alıyorlar. Harput’a giden yol güzergahında son molayı Hüseynik’te veriyor kervanlar. Burada insanların evinde kalabiliyor ve Harput’a gidip alışveriş yaptıktan sonra gelip yine aynı evlerin bahçelerinde dinleniyorlar. Sonra yine Diyarbekir’e veya geldikleri diğer çevre illere dönüyorlardı. Hüseynik’teki bu sosyal doku, 20. yüzyıl başlarına kadar devam ediyor. Ermeni ağırlıklı ama Müslümanların da olduğu, birlikte yaşam alanları oluşturdukları Osmanlı kent yerleşimine uygun bir dokusu var Hüseynik’in.”

20170603_072040
Harput’tan Elazığ’a Bakış

Dönemin ticaret ve ilim merkezi olan Harput’a çıkan yollardan biri olan “Şeher Yolu” önemini 19. yüzyılın başlarına kadar korumuştur. Daha öncesinde Sultan Abdülaziz’in emri ile Harput halk arasında Mezre-Mezire denen aşağıdaki düz ovaya taşınmaya başlamıştır. Ovaya taşınmaya başlayan Harput eski önemini zamanla yitirmiş ve Şeher Yolu’da kullanılmaz hale gelmiştir.  Şimdilerde ise köy sakinlerinin Harput’a yürüyerek çıkmak için kullandıkları bir patika yoldur.

Reklamlar

Elazığ | Mezire | Getronagan Okulu

Elazığ’ın eski yerleşim yerlerinden biri olan Rüstem Paşa Mahallesinde marangozhane olarak kullanılan bir mimari yapı bulunmaktadır. Dıştan bakıldığında bu mimari yapının bir marangozhane olamayacak kadar detaylı olduğu görülmektedir. Dış kapısındaki kemerli yapı, pencerelerindeki süslemeler ve yatay işlemeler bu detaylara birer örnektir. Peki bu mimari yapı aslında ne için inşa edilmişti ?

IMG_7948
Dış Kapı ve Bahçesi

Dış kapının hemen üstünde Ermeni Alfabesi ile yazılmış bir kitabe bulunmaktadır. Bu kitabenin çevirisinde şunlar yazmaktadır: “Burası, Amerika’daki Mezreli tarafından maddi ve manevi yardımları ile inşa edildi.” Kitabedeki ‘Mezre’ kelimesi günümüz Elazığ yerleşiminin bulunduğu ovanın eski ismidir. Eskiden bu ova bir bostan olarak kullanılıyormuş. Şehir halkı ise yüksekte olan Harput’ta yaşıyormuş. Daha sonra dönemin Sultanı Abdulaziz’in emri ile Harput’ta yaşayan halk birer birer bu ovaya yerleşmeye başlamış. Ve yeni şehir ‘Mezre’ olarak anılmış.

Tarihi kaynaklarda bildiğini üzere Amerika’nın misyoner faaliyetleri Harput ve Mezre’de faaliyet göstermiştir. Bu misyoner faaliyetleri açık seçik yapılmamıştır. Daha çok Hristiyan Ermeni, Rum ve Süryanilerin güvenini ve takdirini kazanmak amaçlı hareket edilmiştir. Bu yüzden bu halkın yararına olacak okul, hastane ve kurs merkezleri inşa edilmiştir. Okullarda kaliteli bir eğitim verilmesine rağmen öncelikli hedef misyoner faaliyetleri olmuştur. Bu okulları inşa etmek içinse de maddi kaynaklar dış ülkelerden temin edilmiştir. Aynı bu mimari yapının kitabesinde dendiği gibi: “Burası, Amerika’daki Mezreli tarafından maddi ve manevi yardımları ile inşa edildi.” Anlaşılacağı üzere bu mimari yapı Amerikan misyoner faaliyetlerinin sürdürüldüğü bir okuldur.

DSCN3096_web (1)
Okulun Faaliyette Olduğu Zamanlar

Anadolu’da yaşayan Ermeni toplumunun izini süren “houshamadyan.org” sitesinde bu mimari yapıdan şu şekilde bahsedilmiştir: “Bu okul, 1880’li tarihlerde Mezire’deki Surp Asdvadzadzin Kilisesi bünyesinde kurulan erkek ve kız mahalle mekteplerinin devamı niteliğindedir. Getronagan’da 12 sınıf vardır. Ermenice, Türkçe, Fransızca ve İngilizce olmak üzere dört dil öğretilir. Son sınıflar, ışık baskı tekniğiyle “Nor Karun” (Yeni İlkbahar) isimli bir dergi yayınlar. 1908 Osmanlı Nizamnamesi’nden sonra bu dergi “Dzopats Ardziv” (Dzopk Kartalı) adını alır. Okul, etrafı duvarlarla çevrili üç bina ve büyük bir oyun sahasından oluşmaktadır. Mezire şehri ve civar köylerinden gelen kız ve erkek öğrencilerin toplam sayısı yılda 1000’i bulur. 15 yıl süren tarihinde Getronagan’dan 300’den fazla öğrenci mezun olmuştur. Getronagan, Birleşik Devletler’deki Mezirelilerin kurduğu eğitimsever derneğinden maddi destek görür.

 

Önce Bilinç Restorasyonu

Elâzığ’daki yerel gazetelerde “Tarihi Harput Mahallesi UNESCO Dünya Geçici Miras Listesi’ne alındı” haberini görünce ilk önce şaşırdım ve daha sonra haberi baştan sona heyecanla okumaya başladım. Kültürel mirasımızı gelecek kuşaklara aktarmak için atılmış büyük bir adımdı bu! Koruma kapsamı içerisinde çeşmeler, medreseler, camiler ve hamamlar bulunuyordu. Evet, alışılmadık bir şeyler oluyordu Harput’ta, bir farkındalık yaratılıyordu. Geçmişimize olan borcumuzu en iyi şekilde; koruyarak ödemeye başlıyorduk. Çok fazla geçmişe gitmeye gerek yok, beş yıl önce Harput, yüzlerce yıllık kiliselerin talan edildiği, hamamlarının içerisinde ayyaşların sabahladığı, yıkık camilerinin kitabelerinin söküldüğü bir yerdi. Ama bugün neredeyse tüm tarihi yapılar için (kiliseler hariç) koruma ve restorasyon çalışması başlatılmıştı.

UNESCO’da işin içine girince haberler peş peşe geliyordu, bunlardan biri de Çahpur Çeşmesi içindi. “Abdülhamithan’ın yaptırdığı Çahpur Çeşmesi’nde rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerine yönelik kazı ve sondaj çalışmaları başlatıldı” haberleri yerel gazetelerde yerini çoktan almıştı bile. Çeşmenin sadece restorasyonu değil, aynı zamanda çevre düzenlemesi de yapılacaktı. Evrensel tarihin korunacak olması beni çok sevindirmişken, bu topraklarda yaşayan Elazığ insanının sevincini gerçekten çok merak ediyordum! Atalarının izleri korunacaktı, bundan daha güzel  haber olabilir miydi?

Çahpur Çeşmesi – Restorasyon Sonrası

Sabahın erken saatlerinde Çahpur Çeşmesinin restorasyonunu ve çevre düzenlemesini yakından incelemek için yola çıktım. Eski haliyle hatırladığımdan çok farklı gözüküyordu. Sonuçta işin uzmanı değildim, olması gereken gibi restore ettiklerini varsayarak gözlemlerde bulundum. Bulunmaz olaydım! Daha restorasyonu bitmemiş bu tarihi çeşmenin taş duvarlarına isimler kazınmıştı. Nasıl bir cahillikle karşı karşıya gelmiştim! Hayır, anlamadığım neden bir kağıda değil de, bu tarihi çeşmenin taş duvarlarını kullandıklarıydı. Nasıl bir haz alıyorlardı yazarken, neden yapıcı olmak varken yıkıcı olmayı seçiyorlardı? Evet, olsa olsa tek bir sebebi vardı; eğitimsizlik! Kültürel Mirasın değerini anlamayan bir toplum ile karşı karşıyaydık. “Önce Bilinç Restorasyonu” yazısını okumaya devam et

Şehrin ortasında unutulan bir tarih!

Harput coğrafi olarak Doğu ve Batının kavşak noktası diyebileceğimiz bir yerde bulunuyor. Aynı zamanda Fırat ve Murat Nehirleri ile çevrili zengin bir su topluluğuna sahip. Bu yüzden geçmişten günümüze kadar birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Bu medeniyetler arasında sırasıyla Hurriler, Hititler, Urartular, Romalılar, Bizans, Selçuklular ve Osmanlılar bulunuyor. Tarih sahnesinde böylesine medeniyetlerin hüküm sürdüğü bu topraklarda doğal olarak din, dil, ırk farklılıkları direk göze çarpmaktadır.  Etnik yapısı ise Müslüman Türkler, Araplar, Kürtler; Hristiyan Ermeniler, Süryaniler, Rumlar ve az da olsa Yahudiler oluşturmaktadır. Bu da Harput’un kozmopolit yapısını gözler önüne sermektedir.  Bu kozmopolit şehrin din çeşitliliği mimari yapısını da etkilemiştir. Her sokağın başında bir camiye, her yolun sonunda bir Kiliseye denk gelmeniz kaçınılmazdır.

Nitekim, Elazığ’ın merkeze bağlı İzzet Paşa Mahallesinde bulunan Ermeni Kilisesi bu mimari yapılardan biridir. Dört tarafı binalarla çevrilerek şehrin ortasında kaderine terk edilmiştir. Buna rağmen çevresinden duyarsızca geçen insanlara rağmen, hâlâ ayakta kalmayı sürdürmektedir. Şehrin ortasındaki bu tarihi yapıyı niye kimse görmüyordu ?

Kapısının önünde durdum ve düşündüm. Büyük ihtimalle bir zamanlar tanrısı ile baş başa olmaya çalışan dindar insanlarla doluydu bu kilise. Şimdi ise bakımsız bir otopark. Acaba içerisinde kimler ibadet etmişti, kimlerin geride bıraktığı anıları kalmıştı bu mâbette ?

“Şehrin ortasında unutulan bir tarih!” yazısını okumaya devam et

Muonionalusta!

Görüp görebileceğiniz en eski meteorit kalıntısına bakıyorsunuz şuan. İsmi bir hayli uzun, Muonionalusta! Yaklaşık bir milyon yıl önce Dünya’ya düşmüş ve 1906 yılında İsveç’in Norrbotten bölgesinde bulunmuş. Buzulların altında saklı kalan Muonionalusta göktaşının içinden özel olarak kesilip alınmış 3 mm’lik plaka dilimi Rahmi M. Koç  Müzesi’nde sergileniyor. İşin uzmanları ise bu meteorit hakkında şu bilgileri bizimle paylaşıyor:

“Üzerindeki desen, demir elementinin son derece yavaş bir soğuma süreci geçirdiğini -milyon yıl başına 1 derece kadar- ve eser miktardaki nikel elementiyle kristalize olduğunu gösteriyor. Kendi büyüklüğündeki bir başka taşa göre daha ağır olan Muonionalusta kesiti, demir-nikel alaşımıyla mıknatıs özelliği de göstermekte. Yaklaşık 4.5 milyar yıl yaşındaki bu göktaşı, Güneş Sistemimizin oluştuğu ilk zamanlara dair bize ışık tutuyor.”

İskoçya Ulusal Müzesi ise düşen bu meteorit üzerinden bir sergi açmış. Bu sergi açık ekran üzerindeki birkaç sergiden biri, yani dokunabiliyorsunuz. Sergideki meteorit 170 kg ağırlığında ve inanılmaz derecede manyetik bir elementten oluşuyormuş.

2014 yılında ise Dünyaca ünlü Christie’s müzayede salonu, tarihi öneme sahip göktaşları için müzayede düzenlemiş ve bu meteorit taşının ufak bir kısmını 2.400$’dan satışa çıkarmış. Alıcısı oldu mu bilmiyorum, fakat yüksek bir meblağ olduğu kesin.

Google Haritalar’da “Muonionalusta” diye arattığınızda meteorun düştüğü yeri görebilirsiniz. Eğer benimde bir meteorit taşım olsun diyorsanız eBay alışveriş sitesinden çeşitli taşları, çeşitli fiyatlara satın alabilirsiniz. Hatta Dünya’nın en eski meteorit taşının ufak bir parçasını bile! Sadece 134$ ve kargo içerisinde…

Harput | Amerikan Koleji (1878)

Elazığ halkı arasında Harput Amerikan Koleji, Amerikalı misyonerlerce Euphrates College, Ermenilerce de Yeprad  Golechy (Եփրատգոլէճը) olarak bilinen Fırat Koleji, American Board görevlisi misyoner Dr. Crosby H. Wheller tarafından 1878 sonbaharında Harput’ta Şehroz mahallesinde açılmıştır. American Board veya American Board of Commissioners for Foreign Missions  (ABCFM) 1810’da Amerika’nın Boston eyaletinde örgütlenen bir misyonerlik teşkilatıdır. Bu teşkilat Osmanlı topraklarında 1820 den sonra faaliyetlerine başlamışdır. Robert Kolejini (1863) kuran aynı misyonerlik teşkilatıdır. Temel eğitim kurumları(eğitim hizmeti) haricinde,  kilise (dini hizmet), yetimhane (sosyal hizmet), hastane (sağlık hizmeti) ve matbaa (basın hizmeti) açarak farklı alanlarda da faaliyetlerini etkin bir şekilde yürüterek halka her alanda nüfuz edebilmişlerdir. Osmanlıda, American Board’un Misyonerlik  için en önemli enstrümanı, temel eğitim kurumları olmuştur. Bu teşkilat Harput’ta aynı enstrümanları kullanmışlardır. Kendi raporlarına göre her kademede iyi yetişmiş zeki Hıristiyan liderler yetiştirmek gayesiyle okullar açmışlardır.

226725,34-35-firat-koleji-awebjpg
Harput, Şehroz Mahallesi – Üst taraftaki büyük bina Amerikan Koleji, alt taraftaki kubbeli yapı Surp Hagop Kilisesi. (Kaynak: elazigkulturturizm.gov.tr internet sitesi).

Başlangıçta sadece erkek öğrencilere eğitim veren Kolej(1878), daha sonra ayrı bir binada Kız Kolejinin(1881) açılmasıyla, kız öğrencilere de eğitim vermeye başlamıştır. İlk ismi Ermeni Kolejidir fakat Osmanlı hükümetinin isteğiyle Ermeni Koleji ismi 1888’de Fırat Koleji olarak değiştirilmiştir.

“Harput | Amerikan Koleji (1878)” yazısını okumaya devam et

Kıyamet Günü Yakarışı: Deisis Mozaiği

Ayasofya Müzesi’nin üst kattaki batı duvarında Doğu Roma Resim Sanatı’nda Rönesansın başlangıcı olarak kabul edilen Deisis sahnesinin yer aldığı mozaik ihtişamı ile karşımda duruyordu. Bu anı öylesine çok hayal etmiştim ki, mozaik karşısında heyecanımdan dona kalmıştım. Gözlerimi mozaikten ayırmakta zorluk çekiyordum. Her bir yanını, her bir ayrıntısını nakış dokur gibi gözlerimle dokuyordum.

Tasvirde, sağda Vaftizci Yahya ile solda Hz. Meryem, ortada ise Hz. İsa bulunuyordu. Mozaikte kıyamet gününde insanlığın affedilmesi için Hz. Meryem ve Hz. Yahya’nın Hz. İsa’ya yakarmaları tasvir edilmişti. Hz. İsa sağ eli ile takdis işareti yapmışbaş parmağı ile yüzük parmağını  birleştirmiş ve serçe parmağını bu ikisine yakın tutmuştu. Böylece üçlü birliği oluşturmuş ve ona bakanları; baba, oğul, kutsal ruh adına kutsamıştı. 

image1

Hz. Yahya ise başını öne doğru eğmiş, elini ileri doğru bir şey istercesine uzatmış ve hüzünlü bir yüz ifadesi ile yere bakıyordu. Peki Hz. Yahya kimdi? Hristiyanlık inancında Hz. Yahya “Yuhanna” ismi ile biliniyor. Mesih olan İsa’nın yolunu hazırlayan kişidir. Gelecek olan Mesih’e hazırlık kapsamında halkı günahlarından tövbe edip Ürdün Nehri’nde vaftiz olmaya çağıran Yuhanna’ya, vaftiz göreviyle bağlantılı olarak Vaftizci ünvanı verilmiştir. Yuhanna, Mesih’i Ürdün Nehri’nde vaftiz eden ve böylece O’nun İsrail halkına açıklanmasına aracılık eden öncü peygamberdir.

Bu üç figür, Büyük İskender’in istilalarıyla başlayan Antik Dünya’da Grek etkisinin doruğa ulaştığı dönemin izlerini taşıyordu. Helenistik Dönem sanatının bir parçası olduğu aşikardı. Bu yüzden Deisis Mozaiği, mozaik tekniği ve tasvirin yapılış şekli ile dikkat çekiyordu. Yüzlerdeki canlılık ve renklerin seçimi açısından oldukça başarılı bir mozaik olduğu rahatlıkla görülebiliyordu.