Geçmişi Okumak

Elazığ’ın monotonluğundan bir nebze olsun kurtulabilmek için çevresi yeşil ağaçlarla çevrili olan tarihi Surp Kevork Manastırı’nı mesken tutmuşluğum vardır. Şehir merkezine yakın olmasına rağmen çok az insanın burayı biliyor olması manastır ve çevresini sakin, sessiz ve kafa dinlenir bir mekan haline getirmiş. Her ne kadar gece tayfasının gizemli bekçileri manastır etrafını alkol seviyesi düşük meyve suyu şişeleri ile kirletmiş olsalar da, manastıra zarar vermedikleri için severim bu çocukları. Ama gel gör ki bu uslu çocukların kıyak kafayla yapamadıklarını cin gibi etrafta dolaşan define avcıları bir gecede yapabilmektedir. Manastırı bu köstebeklerden korumak için hiçbir önlem almayıp, son zamanlarda sadece kıytırık bir tel örgü ile çeviren Elazığ Belediyesinin’de bu sinsiler kadar suçu vardır. Her neyse, tarihi değerlere önem vermeyen ve rant peşinde koşan mevkilere serzenişte bulunduktan sonra gelelim bizim huzur bulduğumuz, çevresindeki asırlık çınar ağaçlarının gölgesinde soluklandığımız kadim manastırımıza.

Uzun zamandan beri yollarını aşındırdığım bu manastır ile artık değişik bir bağ kurmuştum. İçerisindeki mistik hava ile bir başka alemlerde yolculuk yapıyordum. Bir süre sonra bu mistik havaya buz dağının altındaki anlamsız yazılar karışmıştı. Merak ve heyecan dürtüsü  bir kez daha vücut bulmuş ve tüm bedenimi baştan aşağıya sarmıştı. Tarihten izler taşıyan bu garip yazıların bir anlamı olacaktı değil mi? İşte bu merakın getirdiği bir cevelan ile bu çeviri denizine atılmış bulunuyordum.

Ermenice hem telaffuz bakımından hem de alfabesinin karışıklığından dolayı bizlere çok ama çok uzak bir dil diyebilirim. Özellikle de alfabesinin günümüzde yer edinememiş olması bu zorluğu bir hayli arttırmaktadır. Hatta Ermeni bir yazar bu konu hakkında şunları söylemiştir: “Ermeniceyi konuşabilir ve anlayabilirsiniz. Ama Ermeni Alfabesini öğrenmek çok zor olduğu için, öğrenmek için senelerinizi vermeniz gerekmektedir.” Anlayacağınız üzere manastırdaki taş yazıtların çevirisini yapmak hiçte kolay olmayacaktı.

Tarihten izler taşıyan bu taş yazıtları öncelikle temizlemeli ve tahrip olmuş harflerin haritasını çıkartarak işe başlamalıydım. Yazıt üzerindeki harflerin bazıları sapasağlam durmasına karşın bazıları ise köşesinden ve kenarından kırılmış ve silinmiş. Bu yüzden bırakın harflerden bir kelime çıkartmayı, tespit etmekte bile zorluk çekiyordum.

İlk olarak manastırın güney kapısının hemen üzerindeki yazıtı inceleyelim. Manastırda bulunan ve tercümesinde en çok zorlandığım yazıt bu olsa gerek. Çünkü hem harflerin tahribatı ileri seviyede, hem de yazıt ters konmuş. Evet, bu taş yazıt ters konmuş. Karşıdan direk olarak bakıp okumaya çalıştığınızda hiçbir harfin Ermeni Alfabesinde yerinin olmadığını görüyorsunuz. Taş yazıtı ters çevirip baktığınızda ise  buz dağının altındakileri yavaş yavaş görmeye başlıyorsunuz.

Taş yazıtın üst satırındaki kelimeyi ilk önce mercek altına alıyorum. Bir yanımda Ermeni Alfabesi diğer yanımda onun Latin karşılığı duruyor. Harfleri teker teker doğru olarak çıkartıyorum. Çıkan harflerin Latin karşılığını altlarına yazıyorum. Tahrip olduğundan Ermeni Alfabesindeki karşılığını bulamadığım harflerin yerini boş bırakıyorum. Tüm harfleri tespit ettikten sonra boş bıraktığım harflerin yerine tahrip olanına en yakın olan harfleri deneme yanılma yöntemiyle yerleştiriyorum. Tüm kelimenin tam olup bir anlam vermesini bekliyorum ki, nafile! Sadece bir iki harf tahrip olsa hadi neyse! Neredeyse birçoğu okunamayacak derecede. Uzun uğraşlar sonucunda en doğru harflerin oluşturduğu kelimenin  M-O-V-S-E-S-A-R-O-NAV olduğuna karar kılıyorum. Peki nedir bu kelimenin anlamı? Onu anlamlı yapan ne?

Bu kelimeyi bulduğum vakit tüm forum sitelerinde ve internet tarayıcılarında aratıyorum. Karşıma tonlarca anlamlı ve anlamsız sonuçlar çıkıyor. Fakat bu manastır hakkında birkaç yazıya denk gelmen doğru yolda olduğumu gösteriyordu. Ve manastır hakkında şu bilgileri ediniyorum: “Bu manastırın, 10. yüzyılda, keşiş vartabed Movses Daronatsi (Daronlu Movses) tarafından kurulan Movsisavank (Movses Manastırı) olduğu saptanmıştır. “

  • Manastırı kuran kişi Keşiş Vartabed Movses Daronatsi (Daronlu Movses) dir.
  • Ermenicede “vank” kelimesi kilise anlamına gelmektedir.
  • Manastırı kuran Keşiş Movses olduğundan dolayı manastıra “Movsisavank” yani “Movses Manastırı” denmiştir.

Şimdi gelelim bizim tercümesini yaptığımız kelimeye. Tek tek inceleyelim!

M-O-V-S-E-S-A-R-O-NAV, görüldüğü gibi kelime içerisinde manastırın kurucusu Movses’in ismi geçmektedir. Doğru yoldayız! Peki geri kalan harfler nedir? Geri kalan harflerin tam olarak kelime içerisinde ne anlama geldiğini çözemediğimden dolayı, Ermeni Alfabesine hakim bir arkadaşımın yardımı sonucunda şuna ulaşmış olduk:

“Taş yazmacılığına dair has bazı kurallar vardır; örneğin bazen kısaltmalar bazen de ‘yapıştırmalar’ kullanılır. Tam ortadaki ‘d’ harfi bir önceki ‘s’ ve bir sonraki ‘a’ harfi ile kaynaştırılmış. En sondaki ‘-av’ eki ise ‘oralı’ yani ‘Daronlu’ anlamında kullanılmıştır. Modern dönem okunuşu Movses Daronas[ts]i ve eski dönem okunuşu Movses Daronav’dır.  ” Anlaşılacağı üzere bu taş yazıtın üst satırı, manastır kurucusu Daronavlı Movses hakkında yazılmıştır.

Taş yazıtın ikinci satırındaki harflerin çok azı okunabilecek durumda olduğundan dolayı herhangi bir anlam çıkaramıyorum. O yüzden manastır içerisindeki diğer yazıtlara yöneliyorum.

Manastır sütunlarının hemen üst kısmında bulunan bir diğer yazıt ise “ՉԿԵ” harflerinden oluşuyor. Çok az tahrip olduğundan dolayı harf analizini yapmak hiçte zor olmuyor. Bu harflerin Latin Alfabesindeki karşılığı “CHKE” olarak önümüze çıkıyor. Fakat “CHKE” harflerinin oluşturduğu kelimenin Türkçe’de bir karşılığını bulamıyorum. O zaman bu harfler bir anlam taşımıyorsa neyi temsil ediyorlardı ? Aynı şekilde internet tarayıcılarında “ՉԿԵ” harflerini tarattıktan sonra karşıma “Ermeni chronicles – CHKE (1316)”, yani “Ermeni Kronikleri – CHKE (1316)” çıkıyor.

        1316

ԱՒԵՏԱՐԱՆ  (İncil) 

Վենետ. 104 Ցուց. Հտ. Ա. էջ 464-466   (Veneta. 104 gösteri. Cilt. bir. sayfa 464-466) 
       
Գրիչ ` Յովաննէս    (kalem – Yovannes )

վայր` Հարքայ գաւառ, Դոնեվանք գիւղ   (yer: Albianos Kaza. Donevank köy )

Elde ettiğim bu bilgiler eşliğinde zamanında vilayet olan Bitlis’in Bulanık kazasına bağlı olan Donovank Köyü’nde yazılmış olan bir İncil’in varlığından haberdar oluyorum. Hatta bu köy ve İncil hakkında houshamadyan.org sitesinde şu şekilde bahsediliyor:

“Dono, geç dönem ortaçağ Ermenice vakayinamelerinde birçok kez Donevank köyü olarak adlandırıldığı köydeki Surp Asdvadzadzin himayesi altında bir İncil yazıldığını belirttiği için, doğal olarak Hagopyan ve çalışma arkadaşlarına göre köyde bir manastır vardı. Daron-Duruperan manastırları tezinin yazarı Hamazasp Voskiyan, tüm Ermenistan’da  çokça “vank” (Erm. manastır) ekli köy ismi olmasına rağmen çoğunlukla manastır bulunmadığını iddia ederek köyde bir manastırın varlığı konusunda kararsız kalmıştır. [40]”

Elde ettiğimiz bu bilgileri toparlarsak, sonuç olarak şunları söyleyebiliriz; taş üzerinde yazan “ՉԿԵ” harflerinin bir kelime anlamı taşımadığını ve İncil’deki bir bölümü işaret ettiğini ve bu bölümlerin Yovannes tarafından Donovank Köyü’ndeki bir manastırda yazıldığını görmüş oluyoruz.

Devamı gelecek…

 

Reklamlar

Geçmişi Okumak” için 3 yorum

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s