NASIL YAPILIR? mozaiklerin taşınması

Discovery’nin Türkiye’de TLC’den sonra şifresiz yayın yapan ikinci kanalı DMAX’te yayınlanan manyak bir belgesel var. İzlemesi acayip keyifli “Nasıl Yapılır?” belgeseli benim için yemek yerken lezzetli bir atıştırmalık gibi. Karnım acıkınca kanalı muhakkak açar ve belgesel var mı yok mu diye bir bakarım. Çünkü, aklıma gelmeyecek saçma sapan şeylerin hangi aşamalardan geçerek üretildiğini yemek yerken izlemek bende büyük bir şaşkınlık yaratır. Bu merak ve heyecan duygusu müze gezerken de beni sarar. Kendimi ansızın “Nasıl Yapılır?” belgeselinin içerisinde buluveririm. Tabi müze gezerken nasıl yapıldığını merak ettiğim en spesifik olay ise mozaiklerin nasıl taşındığı idi. Harbiden, nasıl taşınıyordu bu mozaikler?

Hadi gelin, epeyce bir geçmişe gidelim ve şu mozaiklere bir bakalım. Uzun uzun yıllar önce, ormanın derinliklerinde küçük yaratıkların yaşadığı gizli bir köy vardı. Onlar kendilerine “Şirin” derlerdi… Durun bir dakikaa, çok yanlış yere gittik! Pardon! Baştan alalım Hakancım. Doğu Roma topraklarında soylu ailelerin keyfine düşkün yaşadığı bir dönemdi. Zevke ve gösterişe büyük önem gösterilirdi. Öyle ki her akşam şarapların aktığı, kadınların raks ettiği eğlenceler eksik olmazdı. Gümüşten tabaklar, altından şamdanlar odaları ışıl ışıl aydınlatırdı. Mezopotamya’nın bereketi şarap olup akar, başak olup ekmeğe dönüşürdü…

Bu büyük gösterişin en önemli parçalarından birisi de taban mozaikleriydi. Ancak, soylu ve zengin ailelerin evlerinde bulunan bu taban mozaikleri özel siparişler üzerine yapılırdı. Mozaikler sadece zenginlik göstergesi olmasıyla değil, aynı zamanda tarihsel ve mitolojik olayların bir tezahürü olmasıyla da önemliydi. Çoğu mozaik kazanılmış bir savaşın destansı betimlemesini, tanrıların aşkını veyahut soylu erkekleri av sahnelerini konu edinirdi. İnançları doğrultusunda mitolojik betimlemeler muhakkak bu betimlemeler içerisinde yerini alırdı. Çoğu kez bir kimera; iki veya üç hayvanın farklı uzuvlarının bir arada birleşmesiyle türetilen bir canavar, kimi zaman da aşina olduğumuz Medusa, Posedion veya Artemis gibi mitolojik tanrılar karşımıza çıkardı.

Zeugma Mozaik Müzesi Mozaik Detayı

Peki bu mozaikler nasıl yapılıyordu? Ufacık taş parçalarının yan yana dizilmesiyle nasıl bu kadar iyi betimlemeler elde edilebiliyordu? Teknikleri neydi? Bunlar çok derin konular arkadaş. CIA bile çözemedi daha, biz fakirlerin ne haddine böyle sorular sormak. Gelin bu yazımızda mozaiklerin müzelere nasıl taşındığını ve konservasyonunu konuşalım!

Mozaik ustalarının en büyük sırları ‘sabır’ olsa gerek. Binlerce ufak taşları yan yana getirerek anlamlı bir betimleme ortaya çıkarmak her sanatkarın harcı değildir değil mi? Bu ustaların yaptıkları zorlu iş gereği onlara büyük bir saygı duyulurmuş. Özellikle soylu ailelerin bir kamyon altın karşılığında bu ustalara en iyi, en güzel mozaikleri yaptırdıkları biliniyor. Çünkü o dönemde gösteriş duygusu her şeyden daha önemliymiş. Öyle şahinle mahallede yanlamaya benzemez bu gösteriş. Aypon falan hak getire. Hatta kimi soylu aileler gösteriş yarışında İmparatorluğu bile gölgesinde bırakmıştır, heheyyt!

Alın size cilalı, sade bir açıklama. Çok fazla teknik terimler kullanmadan deneyimlerimi aktarıyorum. Go go go!

1. Mozaiğin Sökülmesi

Zemin ile ilgili dökümantasyon çalışmaları tamamlandıktan ve çalışma programı hazırlandıktan sonra mozaiğin sökülmesine başlanır.

Paha biçilmez değerdeki sanat eserini kurtarmanın tek yolu, onu yerinden sökmek ve uygun taşıyıcı plakalar üzerinde sabitlemek suretiyle yeniden birleştirmektir. Bu amaçla mozaik, sonradan iz bırakmadan çıkarılabilecek (reversibilitesi olan) transparan ve esnek bir yapıştırıcı ile geniş aralıklarla dokunmuş bir kumaşa yapıştırılır. Sonrada 0.5-1 m2 büyüklüğünde birçok parçaya ayrılır (Örneğin 350 parça). Yapışkanla sabitleme işlemiyle mozaiğin taşlarının yerlerinden oynaması engellendiği için süs yüzeyinin genelde harap olmuş durumdaki harçtan parçalara bölünerek sökülmesi mümkün kılınır. Eseri yerden kaldırırken parçaların resimlerin kenar çizgilerine ya da mozaiğin zaten eksik olan kısımlarına denk gelecek şekilde bölünmesine özen gösterilir. Mozaiğin sökülen kısımları sonraki aşamalar için alt tarafı yukarıda kalacak şekilde yumuşak ahşap plakalar üzerinde bekletilir.

2. Koruyucu Harç ve Plakalar

Mozaiğin arka yüzeyi mekanik yollarla zararlı harç atıklarından temizlenir ve yüzeye yeni, koruyucu bir harç tabakası dökülür. Daha sonra, sökme işlemi sırasında ayrılan parçaları bir araya getirmek üzere uçak sanayiinde başarıyla kullanılan bir yönteme başvurulur ve mozaiğin arka planına alüminyum petekler ile yapay reçine laminatından oluşan hafif bir sandviç konstrüksiyonu yapıştırılır. Bu şekilde oluşturulan taşıyıcı plakalar, birleştirilen mozaik parçalarına gereken sağlamlığı ve desteği kazandırmıştır. Teknik ve bedensel açıdan fazlasıyla yorucu olan bu çalışmalardan sonra sıra mozaiğin asıl konservasyon işlemine geçilir.

3. Yüzeyin Temizlenmesi

Mozaiğin renklerini önemli ölçüde yitirmesi sadece yüzyıllardır yerde durmasının, buna bağlı olarak da yüzeyinde korozyon tabakasının oluşmasının bir sonucu değildir. Mozaiği olumsuz yönde etkileyen daha ziyade hava kirliliği, kurum ve asittir. Ayrıca denize olan yakın yerlerde hava yoluyla taşınan tuzlar ve özellikle geçmiş yıllarda mozaiğe dökülen çimento harcı da bu sanat eserlerinin görünümünü fazlasıyla zedeler, yüzeyde renkleri bozan korozyon tabakasının oluşmasını hızlandırır. Mozaiğin üzerindeki kir ve korozyon tabakasından arındırmak için harcanan çabalar sonucunda istenilen etkinin tek bir yöntemle görülemeyeceği, değişik temizleme tekniklerinin birden kullanılması gerektiği anlaşılır. Temizleme esas itibarıyla patentli JOS yöntemi ile yapılır: Burada su ve dolomi taşı unundan elde edilen karışım havayla yüzeye doğru püskürtülmektedir. Püskürtme sırasında kullanılan basıncın 1 bar’ı aşmamasına özen gösterilir. Mozaiğin yüzeyi bu işlemden zarar görmez, pislikler ve korozyon ise kat kat alınabilir. Temizleme aşamasında yer yer kimyasal ve mekanik yöntemlerden de yararlanılabilir.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s