İhtişam, zarafet ve güç: Selçuklular

Büyük Selçuklu Devleti başlı başına bir sanat girdabıdır desem yanılmam sanırım. Bir saniyeliğine durup, bu büyük devleti ete kemiğe büründürüp bir heykeltıraş olarak hayal edin. Duygularındaki coşkuyu zaman döngüsü içerisinde nasıl güçlendirdiğini  dikkatlice izleyin. Eserlerindeki ilk bakış şaşkınlığını doyasıya yaşayın ve bunu gizlemeyin. Bu denli başarılı bir eser ortaya koyan sanatçının barındırdığı sıfatları düşünebilir misiniz? İncelik, zarafet, tevazu, güç ve meydan okuma bunlardan birkaçı olabilir mi? Bu sıfatlara ne eklerseniz ekleyin hiçbiri havada kalmayacaktır. Diğer sanatçılar bu sanatçımıza hayranlıkla bakacak, onun üstünlüğünü şüphesiz kabul edeceklerdir.

IMG_4151
Sivas – Çifte Minareli Medrese

İşte Büyük Selçuklu Devleti, bu sanatçımız kadar ince, zarif ve bir o kadar da güçlü eserler ortaya koymuş ve üstünlüğünü bu eserler ile dile getirmiştir. Bu eseler içerisinde Selçuklular, Anadolu’ya yerleşmeleriyle birlikte, kendi kültür, sanat ve birikimlerini, yerli geleneklerle birleştirerek pek çok alanda görkemli büyük taç kapılar inşa etmişlerdir. Nitekim, Anadolu’nun en yüksek taç kapısı Sivas’taki Çifte Minareli Medresenin kapısıdır. Selçuklular Anadolu’ya geldiklerinde karşılaştıkları taş malzemeyi kullanarak, Orta Asya’da uyguladıkları tezyini -süsleme ve bezeme- geleneğini burada taşa uygulamışlardır. Çoğunlukla geometrik desenlerin kullanıldığı süsleme şeritlerinin yanı sıra, bitkisel bezemenin kullanıldığı süsleme şeritlerini sık sık vurgulamıştır. Birbirini tekrar eden bu motifler kendisini izleyenlerin gözlerinde tarif edilemez bir bütünlük oluşturmuştur. Böylece kendisini özgün ve saygıdeğer kılan bir Devlet olduğunu kapıdan giren herkese göstermiştir.

Yanıbaşımızdaki Tarih: Kadeş Antlaşması

Ülkemin doğusundaki farklı kültürler, kendine has mimariler, mistik müzikler, lezzetli yemekler ve misafirperver insanlar beni bu topraklara çekmiş ve seyahat etme dürtümü açığa çıkarmıştı. O kadar alışmıştım ki bu topraklardaki havaya, başka yerlere seyahat etmek aklımın ucundan geçmiyordu.  Bir İzmirli olarak batı kültürünü tatmış ve onunla yaşamıştım. Fakat Avrupa’nın beşiği olan İstanbul’a hiç adım atmamıştım, ta ki Türkiye’nin en iyi elektrik motorları üreticisi olan bir firmada staj şansını elde edene kadar. Mustafa abinin, nâm-ı diğer Mtbrider’in deyimiyle “Kaos Kent İstanbul” artık beni de içine çekmişti. Hâl böyle olunca bu tarihi şehri ufak ufak keşfetmeye başlamalıydım. Her turist gibi ben de tarihi yarımada ile bu başlangıcı yaptım. İlk günümde heyecanla kapısına dadandığım Ayasofya Müzesinin müze karta tabi olmadığını ve giriş için beni üç gün aç bırakacak bir ücret talep ettiklerini gördüm.

Her ne kadar Ayasofya Müzesini göremediğim için günüm buruk geçse de, günün sonunda İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde dünyanın ilk yazılı anlaşması olan Kadeş Antlaşmasını görmek beni motive etmişti. Eğitim hayatım boyunca tarih derslerinde hep bu antlaşmadan bahsedilmiş ve sınav sorularında karşıma çıkmıştı.  Şimdi ise bu tarihi antlaşmanın kitabesi hemen karşımda duruyordu. Bir arkeoloji müzesinde hiç bu kadar heyecanlandığımı hatırlamıyordum.

WhatsApp Image 2019-02-18 at 22.21.51 (1)
Kadeş Antlaşması

Anlaşmanın içeriğine gelecek olursak, Kadeş Antlaşması, MÖ 13. yüzyılın başında, Kadeş Savaşı sonunda Mısır Firavunu II. Ramses ile Hitit Kralı III. Hattuşili arasında imzalanmış barış antlaşmasıdır. Suriye topraklarının paylaşılması ile neticelenmiştir. Orjinal olarak Akad dilinde yazılmış Mısır ve Hititçe’ye de kopyalanmış eşit koşullar altında imzalanmış olan antlaşmanın kil tabletten kopyası Hitit İmparatorluğu’nun başkenti olan Hattuşa (Boğazköy) antik kentinde yapılan kazılar sonucu 1906 yılında bulunmuştur.

“Yanıbaşımızdaki Tarih: Kadeş Antlaşması” yazısını okumaya devam et

Mahzun Bakışlı Melek

Zeugma Mozaik Müzesi’ni gezerken rastladım bu güzelliğe. “Çingene Kızı” olarak ünlenen bu mozaik, bakışları ve gözlerindeki ifadeden dolayı çok benimsenmiş ve Gaziantep’in sembolü haline gelmiş. Şehir merkezinde gezerken her yerde bu mozaiğin resimlerini görmeniz mümkün; reklam panolarında, dergilerde, kartpostallarda ve hatta herhangi bir lokantanın camında.

Yapılan kazı çalışmaları sonucunda, mozağin yüz ifadesinin bir kısmına ulaşılabilmiş. Diğer kısımlar ise define avcıları tarafından çalınmış. Bu parça ise tesadüfen üzerine düşmüş olan bir sütun sayesinde kurtulabilmiş.

IMG_4884
Çingene Kızı (Menat) Mozaiği

Defineciler tarafından çalınan diğer parçalar ise ABD’nin Bowling Green Üniversitesine götürülmüş. Yakın zamanda da Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından mozağin diğer parçaları için iade istenmiş. Sonuç çıkar mı bilemiyoruz.

Büyük ihtimalle bir ağacın altında oturan, yanında bir veya iki figürün daha bulunduğu bir Mainad’ın baş kısmı olsa gerek. Hemen açıklayalım, Mainad; tanrı etkisiyle kendinden geçip doğaya koşan, tanrıyla bir olan kimselerdir. Daha çok kadınlar arasından çıkarlarmış ki; mitolojide de kadına daima tanrısal bir sıfat atfedilmiştir.

Kabarık saçları alnının üzerinde ikiye ayrılmış ve arkadan bir eşarp ile bağlanmış. Elmacık kemikleri hafifçe belirgin ve dolgun yüzlü. İri gözlerinde mahzun ve anlamlı bir ifade var. Kulaklarında iç içe geçmiş küpeler görülüyor. Tam bir çingene kızı portresi değil mi ?

Globus Mundi

“Globus Mundi” dünya küresi anlamına gelmektedir. Elinde tutan kişinin dünyanın mutlak lideri ve hakimi olduğunu gösterir. Çeşitli liderlerin portrelerinde ve Iesvs Christvs portrelerinde görmek mümkündür. Otorite ve güç sembolü olsa da içinde ökült anlamlar da barındırır. Globus günümüzde neredeyse her platformda sıkça kullanılan “globalizm” sözcüğünün de kökenidir.

Leonardo da Vinci’nin Hazreti İsa’yı resmettiği “Salvator Mundi” (Dünyanın Kurtarıcısı) tablosunda Globus Mundi’yi görebiliriz. Tabloda İsa Peygamber bir eli havada, diğer elinde ise cam bir küre tutarken tasvir ediliyor.

Salvator Mundi

Bir başka Globus Mundi örneğini Ayasofya müzesindeki melek Cebrail tasvirinde görüyoruz. Melek Cebrail elinde Globus Mundi’yi tutmakta ve sembolik olarak dünyanın hükümdarlığını imparatora vermektedir. Bu açıdan bakıldığında aslında globalizm dünyaya hükmetmekle alakalıdır. Bu sebeple Ayasofya ilginç bir şekilde, küresel güçlerin hayali olan “dünyaya hükmetme” erkinin sembolünü, yüzyıllar ötesinden taşımaktadır.

“Globus Mundi” yazısını okumaya devam et

Tarihin Bağrı : Çayönü Yerleşkesi

İnsanlık tarihinin başlangıcı hep merak konusu olmuştur. İlk insanın kafa yapısı, boyu, vücut hatları ve evrimsel süreci birkaç bilimsel verinin yanı sıra biraz da hayal edilerek tasvir edilmiştir. Bunların yanında giysileri, kullandıkları el aletleri, yedikleri yiyecekleri ve daha bir çoğu yapılan arkeolojik kazılar sonucunda bulunmuş ve gün yüzüne çıkartılmıştır. Bunların hepsinin elbette bir başlangıç noktası olacaktır değil mi? İlk buğdayın ekildiği, çekicin icadının yapıldığı, çanak ve çömleğin kullanıldığı yerleşim yerinden, Çayönünden bahsediyoruz. Evet, yanlış duymadınız, insanlık tarihinde ilk yerleşim yeri olduğu varsayılan ve buğdayın atasının bulunduğu çağlar öncesi bu yer Diyarbakır’ın Ergani ilçesinde bulunuyor.

Ergani ilçesine 6 km uzaklıkta bulunan Çayönü yerleşkesinin bizlerden gizlediklerini gün yüzüne çıkartmak için tam 28 yıl boyunca arkeolojik kazı çalışmaları devam etmiş. 1964 yılında başlatılan kazı çalışmaları 1992 yılında Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki terör olayları nedeniyle de tam sonuca varılmadan maalesef sonlandırılmış.

“Tarihin Bağrı : Çayönü Yerleşkesi” yazısını okumaya devam et

Taş rölyefin gizemi!

Tam bir sene önceydi. Harput Kalesinin karşı sırtını ağaçlandırma adına kepçe ile çukur kazıyorlardı. Kepçe büyük bir taşa takılmıştı…? Taşın ucu çıktığında üzerindeki rölyefler görüldü. Toprağından arındırdıklarında şok olmuşlardı. Devasa taş inanılmaz panolarla kaplıydı. İşçiler hemen müze müdürlüğünü arayıp tarihi bir taş bulduklarını söylediler. Müze müdürlüğünden gelen arkeologlar taşın bulunduğu alanı kapatarak incelemeye başladı. Taşın olası diğer parçaları arandı. Ne o parçalar bulunabildi, ne de sahibi olduğu uygarlık. Taş bilinmeyen bir kültüre aitti!

Müze ekipleri, yüksekliği 2 metre 72 santimetre, genişliği de 2 metre 25 santimetre olan ve 5 parçaya bölünmüş halde bulunan kabartma üzerinde restorasyon ve inceleme çalışması başlattı.

5

Kabartmanın tam olarak hangi döneme ait olduğu bilinmiyordu ve hem Geç Hitit hem de Assur betimlemeleri taşıdığı söyleniyordu. Acaba hangi uygarlığa ait olabilirdi? Hadi gelin gizem dolu bu rölyefi beraber inceleyelim!

“Taş rölyefin gizemi!” yazısını okumaya devam et

Kış Notları – I

Hazar Gölü kıyısında kaderine terk edilmiş ahşap bir evin penceresinden gün batımını izliyordum. Hiçbir zaman aceleci olmayan güneş, ardında kızıl bir gökyüzü bırakarak batıyordu. Salonu güzel bir gün batımı ışığı doldurmuştu. Kızıl ışığı avuçlarıma alarak yüzümle ıslatıyordum. Sıcak bir ıslaklık yüzümdeki tüm zerrelerime kadar işliyordu. Zamansız yağmış yağmurun çürük tahtalar üzerine sinmiş mayhoş kokusunu içime çekiyordum. Göl kıyısı boyunca uzayıp giden söğüt ağaçlarını, bu kızıllı yeşil toprağı, sık ve çizgileri belirgin dağları seyrederken ruhumun hafiflediğini hissedebiliyordum. Güneşin ağırlığı toprağın üzerine yavaş yavaş çökmeye başlıyor ve soğukluk hızla artıyordu. Hiç olmamış gibi, hiç yaşanmamış gibi usulca terk ediyordu güneş gözlerimi. Loş tepelerin ufuktaki buğulu bakışlarını derin bir sessizlik kaplamıştı. Ölü gibi, kaskatı bir sessizlik. Uzaklardan gelen rüzgarın ürpertici uğultusu bu sessizliği bozmak istercesine isyan ediyordu. Bu isyanla yaklaşan her uğultu bir sızıya, sızı ise soğuk, sert ve kendinden müthiş emin bir belirsizliğe dönüşüyordu. Sonsuzluk gibi kötü bir hisle doluyordu içim.

Ağaçların dallarında artık kuş yerine kış, gün yerine güz vardı. Kayalar üzerinde yeşeren yosunları, gölün berrak suları altındaki cam kırıklarını ve hayale müsaade etmeyecek kadar paslı olan havanın ruha ne denli bir bıkkınlık verdiğini daha iyi anlıyordum. Buna dayanamayan gök, ansızın yerle bir oldu. Beyaz bulutlar kara toprağa karıştı. Gece usulca koptu. Dağınık, siyah bir gece yer altından fırlayarak göğe katran gibi yayıldı. Telvesi henüz çökmemiş, az pozlanmış bir karanlığın içerisinde göğe kondu ay. Puslu, mat bir ay. Hiç durmadan üşüyordum. Soğuk, berbat bir gece iliklerime kadar işliyordu. Vücudumda ürkütücü bir yanık hissi beliriyor, çatlamış parmak boğumlarından acı bir kan akıyor  ve göğüs kafesim nefes alamayacak kadar daralıyordu. Sanırım donuyordum ama buna rağmen mutluydum. Yıldızlarla dolu olan gökyüzüne açıyordum kendimi. Başka hiçbir yerde olmadığı, olmayacağı kadar ısınıyordum. Hissettiğim bu sıcaklık kuru bir su gibi zihnimde dalga dalga yayılıyordu. Geceye bir mutluluk zerresi bırakıyordum, kocaman, uzun, geniş bir geceye.

Bay Wolf 

Bahçemizdeki uzayan çimleri ikeadan aldığımız ucuz bir çim biçme makinesi ile biçtikten sonra, bir yandan yorgunluk çayımı yudumluyor, bir yandan da gazetemdeki sıradan memleket haberlerini okuyordum. Gereklilik değeri düşük haberler arasında boğulurken, Ertuğrul Özkök‘ün Hitler hakkındaki köşe yazısı gözüme ilişivermişti. Yazıda; Hitlerin aldatmakta sınır tanımadığı eşi Eva Braun‘un, ilginç ama bir o kadar da şaşırtıcı bir anısına yer veriliyordu. Sizin de okuyup, “yok artık!” tepkisini verebilmeniz için bu köşe yazısını buraya taşıyorum.

1929 yılında bir gün Münih’te, Heinrich Hoffmann adlı bir adamın sahibi olduğu dükkânın kapısından bir adam girer. Adamın adı Bay Wolf olarak bilinmektedir.

Dükkânda bir fotoğraf stüdyosu vardır ve fotoğraf malzemesi de satılmaktadır.

Adam gelince dükkân sahibi orada tezgâhtar olarak çalışan 17 yaşındaki kıza hemen gidip bira ve çörek almasını söyler.

“Bay Wolf “ yazısını okumaya devam et

Kadın Dediğin!

“Nerede olursa olsun, pedal çevirirken birçoğumuzun yaşadığı ortak bir duygu özgürlük. Engellenmeden, bir şeye, birilerine bağlı olmadan eyleme halinin bizi iki teker üstünde götürmeyeceği yer yoktur herhalde bu dünyada. İcadından sonra hızla artan bir ilgi ve kullanıma sahip bisikletin kadın özgürleşme hareketi tarihindeki yeri de son yıllarda birçok kitap, makale, blog yazarına konu oldu, olmaya devam ediyor. Ayrıca internette çok sayıda, farklı ve harika görsel de  var. Özellikle siyah-beyaz, kimisi hafif solmuş eski fotoğraflarda bisiklet üstünde ya da yanında durmuş kadınların yüzlerindeki ifadeyi tanımlayan kelime ise mutluluk. Bu fotoğrafları görmek için internette anahtar kelime olarak kadın, bisiklet ve özgürlük yazmak yeterli. Bilgisayarda sayfalar arasında dalıp gitmişken, hayat ve bisiklet hikayeleriyle karşıma iki kadın çıktı. Onlardan daha önce bihaber olduğuma hayıflanarak haklarında ne karşıma çıkarsa okumaya başladım.

İlk kadın Alice Hawkins’ti
Alice bir süfrajet (suffragette). Süfrajetler, 19. yüzyılın sonu ve 20. Yüzyılın başlarında başta İngiltere olmak üzere Amerika Birleşik Devletleri’nde oy hakları için mücadele eden kadınlara verilen isim. Genelde oy hakları için mücadelelerinden bahsedilse de, onlar ayrıca erkeklere tanınan imtiyazları reddedip kadınların kamusal alanda varlıklarını hiçe sayan birçok kanun ve kuralı tanımayan oyunbozanlar. Alice onlardan birisi ve bir bisiklet kullanıcısı. Daha çocuk yaşta İngiltere’de fabrikada çalışmaya başlamış. Kadın-erkek arasındaki ücret eşitsizliğine ve çalışma koşullarının uygunsuzluğuna boyun eğmeyip gösterilere katılmış. Birçok defa da tutuklanmış.

“Kadın Dediğin!” yazısını okumaya devam et

Anadolu Cevelanı: Reşat Nuri Güntekin

“Ömür yetmez, bağlarında gezmeye
 Kalem yetmez, sırlarını yazmaya
 Zaman yetmez, tarihini kazmaya
 Dünya cennetimsin ey Anadolu.”

Buğday tarlalarının arasında dolaşan nasırlı ellerin rüzgâr ile buluştuğu bir yerdir Anadolu. Gökyüzündeki parlayan güneşe, yeryüzündeki kara toprağa gün kısa gelir burada. Halı gibi nakışlanmış ovalarında; ceylanların, kekliklerin dolaştığı, bereketli topraklarının sadık yâr olduğu bir diyardır çünkü burası.

Şair ne güzel de dile getirmiş, “Ömür yetmez, bağlarında gezmeye ey Anadolu!” Nitekim, cumhuriyet tarihimizin en sağlam yazarlarından biri olan Reşat Nuri Güntekin’de bu diyarı gezmeye ömür yetirememiştir. Fakat, Anadolu seyahatleri sırasında almış olduğu notları ardında bırakmıştır. İki ciltten oluşan hatırat niteliğindeki “Anadolu Notları” kitabında, daha çok o zamanın Anadolu’sundaki Türk Halkının sefaletini ve zor şartlar altındaki yaşantısını anlatarak günümüze kadar o günleri getirebilmiştir.

Her ne kadar eski yıllara ait bir seyahat kitabı olsa da; Reşat Nuri’nin dili yer yer o kadar keyifli ki, sizi de alıp o diyarlara götürebiliyor. Kitabın özellikle Daha Dün ve Patron Hoca bölümleri oldukça keyif verici. Şunu söylemeliyim ki, bu kitap, Reşat Nuri’nin en iyi kitabı değil, zaten güzel olan da bu. İddiasız, gizli bir hazine gibi.